Canolfan dros Ymchwil i Theori ac Ymarfer Dwyieithrwydd
Mae'r Ganolfan yn canolbwyntio ar bump o thema ymchwil.
Mae electroffisioleg yn ein galluogi i arsylwi gweithgarwch yr ymennydd dynol ar groen y pen ac yn rhoi gwybod i ni am weithrediadau meddyliol ymwybodol ac anymwybodol bob milfed rhan o eiliad.
Mae’r grŵp hwn yn mynd i’r afael â’r cwestiynau ymchwil canlynol:
A. Dwyieithrwydd a datblygiad iaith
1. Sut mae dwyieithrwydd yn datblygu yn yr ymennydd dynol?
2. Sut mae cysylltiadau semantig rhwng geiriau a chysyniadau yn cael eu sefydlu yn y meddwl dwyieithog?
B. Ymyrraeth iaith mewn pobl a ddysgodd ail iaith yn oedolion
1. Pa fecanwaith mae unigolion dwyieithog yn ei ddefnyddio i ddod o hyd i ystyron geiriau mewn un o’u hieithoedd?
2. Sut maen nhw’n lleihau ymyrraeth yr iaith arall wrth ddeall a chynhyrchu iaith?
Canolbwynt theoretig y grŵp hwn yw astudio’r rhyngweithiadau rhwng dwy iaith person dwyieithog a rhwng eu gwybodaeth ieithyddol a’r ffordd maen nhw’n categoreiddio. Nod mwy ymarferol yw hyrwyddo datblygiad arfau asesu iawn ar gyfer poblogaethau dwyieithog.
Mae’r canlynol yn rhai o’r cwestiynau theoretig y bwriedir mynd i’r afael â nhw:
1. Beth yw’r berthynas rhwng y ddwy iaith wrth i siaradwyr dwyieithog gaffael a defnyddio morffo-gystrawen?
2. Pa ffactorau sy’n cyfrannu at gaffael, defnyddio a phrosesu categorïau ieithyddol ac anieithyddol, yn enwedig lle mae’r ddwy iaith yn cynnig atebion gwahanol?
3. I ba raddau mae’r broses o gaffael a’r berthynas derfynol rhwng y ddwy iaith mewn siaradwr dwyieithog yn dibynnu ar y “cydbwysedd” rhwng yr ieithoedd a’u profiad ohonynt?
Bydd y grŵp hwn yn ceisio ennill gwell dealltwriaeth o sut mae unigolion dwyieithog mewn amrywiaeth o gymunedau’n rheoli eu dwy iaith o fewn yr un sgwrs.
Byddwn yn gofyn y cwestiynau canlynol:
1. Ydy pobl ddwyieithog mewn gwahanol fathau o gymunedau’n rheoli eu dwy iaith mewn gwahanol ffyrdd mewn sgwrs?
2. Sut mae newidynnau cymdeithasol fel dosbarth, oed a rhyw yn effeithio ar y ffordd mae pobl yn rheoli eu dwy iaith mewn sgyrsiau anffurfiol?
Bydd dau fath o ddata’n cael eu defnyddio ar gyfer yr astudiaeth hon:
(a) data sydd eisoes ar gael mewn archif ryngwladol sy’n datblygu, Talkbank/LIDES neu a gasglwyd gan ymchwilwyr eraill;
(b) data a gasglwyd yn benodol ar gyfer y rhaglen ymchwil hon.
Dwy ffrwd gweithgarwch sydd i’r grŵp hwn. Yn gyntaf bydd yn ymchwilio i’r defnydd o ddwy iaith mewn dosbarthiadau dwyieithog yng Nghymru, ac yn ail, bydd yn craffu’n fanwl ar y defnydd o iaith leiafrifol mewn cymuned ddwyieithog benodol yng Ngogledd Cymru.
A. Addysg ddwyieithog – project ymchwil mewn tri cham:
1. arolygu ac arsylwi ymarfer presennol yn yr ystafell ddosbarth a hynny’n arwain at dypoleg gychwynnol o ddyraniad iaith;
2. ymgynghori ag ymarferwyr a chynghorwyr ynghylch y strategaethau dyrannu iaith mwyaf effeithiol;
3. llunio deunyddiau hyfforddi.
B. Ethnograffeg ieithyddol – iaith mewn bywyd a gwaith yng Nghaernarfon:
Bydd y project hwn yn rhoi disgrifiad ethnograffig o dref Caernarfon. Ei nod fydd canfod y defnydd a wneir o Gymraeg a Saesneg a’r arferion iaith yn y cartref, mewn gweithgareddau hamdden ac yn y gweithle, a thrwy hynny archwilio sut mae’r cyd-destun cymdeithasol-ieithyddol hwn yn effeithio ar blant a’u rhieni/gofalwyr o ran dewisiadau bywyd ac addysg.
Mae'r grŵp hwn yn ceisio deall sut mae siaradwyr dwy iaith yn rheoli dwy system sain (sydd o bosib yn cystadlu â'i gilydd), gan gynnwys acen, tonyddiaeth a rhythm.
Mae'r cwestiynau ymchwil a fydd dan sylw yn cynnwys:
1. Beth yw natur a chyfeiriad ymyrraeth rhwng systemau sain siaradwyr
dwyieithog ar lefel segmentol ac uwch segmentol?
2. Sut mae siaradwyr dwy iaith yn newid yn ol ac ymlaen rhwng dwy
(neu fwy) o systemau sain?
3. Pa ffactorau sy'n gwneud i oedolion sy'n dysgu ail iaith yn hwyr
swnio'n estron?
Byddwn yn seilio ein canfyddiadau ar gorpora lleferydd a gofnodwyd yn unswydd, ar gorpora sydd eisoes yn bodoli (megis Cronfa Ddata L2 Ymddiriedolaeth Gwyddorau Ewrop) yn ogystal â data a gasglwyd mewn cyd-destunau arbrofol.